Trong thời đại AI phát triển nhanh chóng, ngày càng nhiều thanh niên lựa chọn sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo để xử lý những tình huống xã hội phức tạp, từ việc soạn tin nhắn chia tay, nhắn hẹn hò cho đến gửi lời động viên, an ủi bạn bè hay đồng nghiệp. Xu hướng này, theo các chuyên gia tâm lý và nghiên cứu, đang tiềm ẩn nguy cơ làm giảm khả năng giao tiếp, kỹ năng biểu đạt cảm xúc và sự nhạy cảm xã hội của một thế hệ vốn đã chịu nhiều tác động từ đại dịch Covid-19 và văn hóa kỹ thuật số.

Một ví dụ cụ thể là Emily, sinh viên năm ba Đại học Yale, nhận được tin nhắn từ Patrick – người bạn mà cô gặp qua buổi xem mắt hai ngày trước. Tin nhắn mở đầu với lời chúc may mắn cho cuộc thi marathon mà Emily tham gia, tiếp đó là thông điệp dài sáu đoạn nói về mong muốn được gặp gỡ nhiều hơn, nhưng không rõ ràng về mức độ nghiêm túc.

Nội dung rất lịch sự, có cấu trúc rõ ràng và diễn đạt mượt mà – đến mức Emily nghi ngờ và nhờ bạn bè kiểm tra. Kết quả là họ xác nhận gần như chắc chắn rằng tin nhắn được soạn bởi AI, và Patrick sau đó thừa nhận sử dụng ChatGPT vì bản thân không có kinh nghiệm viết lời từ chối khéo léo.

Trường hợp của Patrick không phải cá biệt. Nhiều nghiên cứu cho thấy thanh niên hiện nay ngày càng dựa vào AI để xử lý các tình huống xã hội khó khăn: từ việc giải mã tín hiệu mập mờ, đưa ra quyết định trong các cuộc hẹn hò, tới soạn những thông điệp tế nhị mà họ cảm thấy khó biểu đạt bằng lời.

Các chuyên gia lo ngại thói quen này sẽ làm suy giảm khả năng tự nhận diện cảm xúc, đọc hiểu ý đồ người khác và quản lý sự mơ hồ trong tương tác – những kỹ năng quan trọng cho sự phát triển cảm xúc ở giai đoạn trưởng thành.

Nik Vassev, doanh nhân công nghệ ở Canada, chia sẻ một trải nghiệm thực tế. Mùa xuân năm ngoái, khi nghe tin mẹ của một người bạn qua đời, anh đã mở Claude, chatbot của Anthropic, và nhập yêu cầu giúp soạn tin nhắn chia sẻ nỗi buồn: “Mẹ của bạn tôi vừa qua đời.

Tôi muốn gửi lời động viên chân thành và thể hiện sự đồng cảm.” Claude giúp Vassev viết một thông điệp tinh tế, cảm thông và đầy nhân văn. Kết quả là người bạn của anh cảm thấy được lắng nghe và mở lòng chia sẻ nỗi đau. Vassev thừa nhận rằng đôi khi anh dùng AI để tham khảo, nhưng không công khai, vì sợ gây phản cảm hoặc làm giảm tính chân thực trong mối quan hệ.

Tiến sĩ Michael Robb, trưởng bộ phận nghiên cứu tại tổ chức Common Sense Media, gọi hiện tượng này là “chuyển giao áp lực xã hội” cho AI. Ông cảnh báo rằng việc phụ thuộc vào AI để xử lý các tương tác xã hội có thể dẫn đến hai vấn đề chính: Thứ nhất, người nhận phản hồi từ AI sẽ thấy thông điệp trau chuốt hơn thực tế, tạo ra sự “lệch kỳ vọng” và thiếu trung thực trong giao tiếp. Thứ hai, sử dụng AI liên tục sẽ làm xói mòn sự tự tin và khả năng phát triển kỹ năng xã hội của người trẻ, bao gồm đọc hiểu cảm xúc, xử lý thông tin mơ hồ và ra quyết định trong tình huống căng thẳng.

Các khảo sát cũng cho thấy mức độ phổ biến đáng lo ngại. Theo Common Sense Media năm 2025, trong các cuộc trò chuyện nghiêm túc, khoảng 1/3 số thanh thiếu niên tham gia khảo sát thà chọn AI thay vì trò chuyện trực tiếp với con người. Một nghiên cứu khác do ứng dụng hẹn hò Wingmate thực hiện trên hơn 1.000 người trẻ ở Mỹ cho thấy 41% sử dụng AI để soạn tin nhắn chấm dứt mối quan hệ, với tỷ lệ nữ cao hơn nam.

Bác sĩ Michelle DiBlasi, chuyên gia tâm thần học tại Trường Y thuộc Đại học Tufts, cũng cảnh báo rằng thói quen này kìm hãm sự phát triển cảm xúc, làm tăng cảm giác cô đơn, giảm khả năng nhận biết tín hiệu xã hội và hạn chế việc hàn gắn mối quan hệ. Theo DiBlasi, người trẻ cần luyện tập khả năng đối mặt trực tiếp với các tình huống cảm xúc khó khăn, tìm đến bạn bè, gia đình hoặc những người đáng tin cậy thay vì AI, để duy trì và phát triển kỹ năng xã hội thực thụ.

Phó giáo sư Russell Fulmer, Đại học bang Kansas, nhận định rằng Gen Z đang trải qua một “cơn bão hoàn hảo”: tác động kép từ văn hóa kỹ thuật số và đại dịch Covid-19 khiến họ thiếu kinh nghiệm xử lý giao tiếp trực tiếp, tạo điều kiện thuận lợi cho AI xâm nhập vào các tương tác xã hội. Fulmer nhấn mạnh rằng giai đoạn vị thành niên và thanh niên là thời điểm quan trọng để xây dựng sự tự tin, khả năng tự nhận thức và điều tiết cảm xúc; nếu không phát triển đầy đủ, họ dễ né tránh, thiếu khả năng phục hồi và đối mặt với khó khăn trong mối quan hệ thực tế.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng vẫn còn cơ hội cải thiện. Việc luyện tập thường xuyên, chủ động đối thoại trực tiếp với người thật, thực hành giải quyết mâu thuẫn, và phát triển kỹ năng đồng cảm sẽ giúp thế hệ trẻ bù đắp sự lệ thuộc vào AI. Robb nhấn mạnh rằng AI thường được thiết kế để đồng tình và dễ chịu, trong khi các mối quan hệ thực tế luôn phức tạp, có xung đột, thậm chí lộn xộn – và chính sự lộn xộn đó giúp người trẻ học cách giao tiếp, phát triển kỹ năng xã hội và khả năng thấu hiểu lâu dài.

Nhìn chung, xu hướng “đẩy” các cuộc trò chuyện khó cho AI là hiện tượng nổi bật của thời đại số, phản ánh sự thay đổi trong cách thế hệ trẻ xử lý cảm xúc và giao tiếp. Đây vừa là thử thách, vừa là lời nhắc nhở rằng kỹ năng xã hội không thể hoàn toàn được thay thế bằng công nghệ – đặc biệt khi sự thấu hiểu, đồng cảm và khả năng hàn gắn các mối quan hệ vẫn là yếu tố cốt lõi trong cuộc sống con người.