Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ xây dựng và hoàn thiện cơ chế tài trợ nghiên cứu khoa học cơ bản ổn định hơn, đồng thời linh hoạt để tăng cường kết nối giữa nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn, theo chia sẻ của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng.
Thông điệp này được Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nêu tại buổi làm việc giữa Thủ tướng Phạm Minh Chính và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vào ngày 23/2.
Trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, luôn có những tổ chức giữ vai trò nền tảng cho tri thức, kiến tạo cơ sở học thuật lâu dài. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là một thiết chế như vậy. Đây là nơi nuôi dưỡng khoa học cơ bản, bảo tồn chiều sâu học thuật và tạo ra tri thức nền tảng, đóng vai trò trụ cột cho sự phát triển dài hạn của đất nước.
Trong giai đoạn, bối cảnh mới, khi khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực trung tâm, vai trò của Viện Hàn lâm càng trở nên quan trọng. Tuy nhiên, cách thức thực hiện vai trò này cần được điều chỉnh để phù hợp với chiến lược phát triển hiện đại.
Viện không chỉ là nơi tạo ra tri thức gốc, mà còn cần đảm bảo tri thức ấy có thể kết nối và tác động vào đời sống kinh tế – xã hội, thay vì chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm hoặc các tạp chí khoa học.
Bộ Khoa học và Công nghệ đang chuyển từ vai trò quản lý sang vai trò kiến tạo phát triển và đặt hàng nghiên cứu, điều này đặt ra kỳ vọng mới cho Viện Hàn lâm. Bộ không yêu cầu Viện trở thành “doanh nghiệp”, nhưng kỳ vọng Viện xác định các hướng nghiên cứu có khả năng tạo ra tác động lâu dài và mạnh mẽ đối với xã hội và kinh tế.
Theo định hướng chiến lược, Viện Hàn lâm nên tập trung vào ba vai trò chính:
- Dẫn dắt khoa học cơ bản quốc gia: Viện cần định hướng các nghiên cứu trọng điểm, dài hạn, tập trung vào những thách thức lớn của quốc gia và nhân loại như năng lượng, môi trường, vật liệu mới, đất hiếm, sinh học, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ biển và vũ trụ. Đây là những lĩnh vực cần đầu tư bền bỉ và Nhà nước là chủ thể chính trong việc hỗ trợ.
- Bộ não khoa học cho hoạch định chính sách: Viện phải trở thành đối tác tin cậy cung cấp cơ sở khoa học cho các quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước. Trong bối cảnh các vấn đề phát triển ngày càng đa ngành, đa chiều, tiếng nói khoa học độc lập, khách quan là rất quan trọng, giúp định hướng các chính sách chiến lược đúng đắn.
- Cầu nối tri thức giữa hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khoa học cơ bản: Viện không chạy theo thương mại hóa trực tiếp, nhưng đóng vai trò ươm mầm ý tưởng khoa học và tạo ra các “hạt giống công nghệ”, để trường đại học, doanh nghiệp và startup có thể tiếp nhận, phát triển và ứng dụng. Đây là cách để tri thức của Viện lan tỏa rộng rãi, đồng thời tạo sự khác biệt với doanh nghiệp sản xuất thông thường.
Bộ Khoa học và Công nghệ xác định trách nhiệm của mình là tạo ra thể chế phù hợp để Viện Hàn lâm thực hiện tốt vai trò này. Ngân sách nghiên cứu sẽ được đảm bảo ổn định 15-20% cho khoa học cơ bản trong giai đoạn 2025-2030, tương đương 5.000 – 10.000 tỷ đồng/năm, tăng đáng kể so với trước đây.
Năm 2026, ngân sách dành cho Viện dự kiến tăng gấp đôi so với năm 2025 và quản lý theo cơ chế quỹ. Các phòng thí nghiệm trọng điểm cũng sẽ được thiết lập tại Viện.
Bộ khuyến khích Viện đổi mới quản trị nghiên cứu, trao quyền cho các nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư cơ sở vật chất hiện đại và giải quyết các bài toán quan trọng của đất nước, từ đó thu hút tinh hoa toàn cầu tham gia.
Định hướng phát triển chuỗi giá trị khoa học – công nghệ của Việt Nam được xác định từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng, từ công nghệ đến sản phẩm, từ sản phẩm đến sản xuất, và từ sản xuất đến thị trường. Vai trò của Viện Hàn lâm tập trung vào phần đầu của chuỗi giá trị, trong khi doanh nghiệp sẽ tham gia ngày càng nhiều về phía cuối.
Công thức khoa học công nghệ Việt Nam được xác định là: 0 → 1 → N → 100%, trong đó:
- 0 → 1: nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
- 1 → N: từ một công nghệ tạo ra nhiều sản phẩm/dịch vụ, tức là đổi mới sáng tạo.
- N → 100%: phổ cập sản phẩm/dịch vụ thông qua nền tảng số và chuyển đổi số.
Bộ Khoa học và Công nghệ không muốn Viện trở thành đơn vị thực thi chính sách, mà là đối tác trí tuệ chiến lược, đồng hành cùng Bộ trong việc phát triển dài hạn khoa học và công nghệ Việt Nam. Với trí tuệ, tâm huyết và kinh nghiệm của các nhà khoa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục giữ vững vai trò trụ cột trong khoa học cơ bản, đồng thời thích ứng linh hoạt với yêu cầu của thời đại mới.
